Class 7 Sanskrit Chapter 4 न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 4 Solutions: न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
अभ्यासः (Exercise Solutions)
प्रश्न १. एकः शृगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु।
(Sing the poem ‘Ekah Srigalah’ with actions in class.)
- उत्तरम्: एतत् कक्षायाम् अभिनयसहितं गानेन कर्त्तव्यम्। (Classroom Singing Activity)
प्रश्न २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु —
(Answer the following questions in one or two words)
(क) कः वनं गच्छति ? (Who goes to the forest?)
- उत्तरम्: शृगालः (The Fox)
(ख) शृगालः कां पश्यति ? (What does the fox see?)
- उत्तरम्: द्राक्षालताम् (Grape vine)
(ग) शृगालस्य मुखे किं जायते ? (What comes into the fox’s mouth?)
- उत्तरम्: रसः (Saliva / Mouth watering)
(घ) द्राक्षालतायां शृगालः किं पश्यति ? (What does the fox see on the grape vine?)
- उत्तरम्: द्राक्षाफलम् (Grapes)
(ङ) द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते ? (Where are the grapes seen?)
- उत्तरम्: उपरि उपरि (लतासु) (High up on the vines)
(च) किं शृगालः पुनः पुनः उत्पतति ? (आम् / न) (Does the fox jump again and again?)
- उत्तरम्: आम् (Yes)
(छ) किं शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति ? (आम् / न) (Does the fox get the grapes?)
- उत्तरम्: न (No)
प्रश्न ३. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु —
(Answer the following questions in full sentences)
(क) शृगालः कथं वनं गच्छति ? (How/Why does the fox go to the forest?)
- उत्तरम्: शृगालः पिपासया बुभुक्षया च वनं गच्छति। (The fox goes to the forest out of thirst and hunger.)
(ख) वनं गत्वा शृगालस्य किं जायते ? (What happens to the fox after going to the forest?)
- उत्तरम्: वनं गत्वा शृगालः श्रान्तः खिन्नः च जायते, तस्य स्वेदः तृषा च जायते। (After going to the forest, the fox becomes tired and sad, and gets sweaty and thirsty.)
(ग) शृगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति ? (Where does the fox see the grapes?)
- उत्तरम्: शृगालः द्राक्षालतासु उपरि उपरि द्राक्षाफलं पश्यति। (The fox sees the grapes high up on the grape vines.)
(घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रसः जायते ? (Whose mouth waters seeing the grapes?)
- उत्तरम्: द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे रसः जायते। (Seeing the grapes, saliva waters in the fox’s mouth.)
(ङ) अन्ते शृगालः किं वदति ? (What does the fox say in the end?)
- उत्तरम्: अन्ते शृगालः “आम्लं द्राक्षाफलम्” इति वदति। (In the end, the fox says, “Grapes are sour.”)
प्रश्न ४. उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितानि क्रियापदानि लिखन्तु —
(Fill in the blanks with appropriate ātmanepada verb forms in Laṭ-lakāra)
(क) वन्द् (To bow / worship)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुषः | वन्दते | वन्देते | वन्दन्ते |
| मध्यम पुरुषः | वन्दसे | वन्देथे | वन्दध्वे |
| उत्तम पुरुषः | वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे |
(ख) पलाय् (To run away)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुषः | पलायते | पलायेते | पलायन्ते |
| मध्यम पुरुषः | पलायसे | पलायेथे | पलायध्वे |
| उत्तम पुरुषः | पलाये | पलायावहे | पलायामहे |
(ग) जाय् (To happen / be born)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुषः | जायते | जायेते | जायन्ते |
| मध्यम पुरुषः | जायसे | जायेथे | जायध्वे |
| उत्तम पुरुषः | जाये | जायावहे | जायामहे |
प्रश्न ५. उदाहरणामुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपे लिखन्तु —
(Write Dual and Plural forms following the example)
- उदाहरणम्: कम्प् → कम्पते, कम्पेते, कम्पन्ते
- वर्ध् → वर्धते, वर्धेते, वर्धन्ते
- वि + भास् → विभासते, विभासेते, विभासन्ते
- वन्द् → वन्दते, वन्देते, वन्दन्ते
- याच् → याचते, याचेते, याचन्ते
- लज्ज् → लज्जते, लज्जेते, लज्जन्ते
- वीक्ष् → वीक्षते, वीक्षेते, वीक्षन्ते
- सेव् → सेवते, सेवेते, सेवन्ते
- शुभ् → शोभते, शोभेते, शोभन्ते
प्रश्न ६. उदाहरणामुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु —
(Construct two sentences using correct verb forms based on the example)
- यथा: शत्रवः (पलाय्) → शत्रवः पलायन्ते | चोराः (पलाय्) → चोराः पलायन्ते
(क)
- वृक्षाः (वर्ध्) → वृक्षाः वर्धन्ते।
- बालाः (वर्ध्) → बालाः वर्धन्ते।
(ख)
- छात्राः (वन्द्) → छात्राः वन्दन्ते।
- भक्ताः (वन्द्) → भक्ताः वन्दन्ते।
(ग)
- वैद्यः (वीक्ष्) → वैद्यः वीक्षते।
- निरीक्षकाः (वीक्ष्) → निरीक्षकाः वीक्षन्ते।
(घ)
- कर्मचारी (सेव्) → कर्मचारी सेवते।
- महिलाः (सेव्) → महिलाः सेवन्ते।
(ङ)
- वृक्षाः (कम्प्) → वृक्षाः कम्पन्ते।
- रुग्णाः (कम्प्) → रुग्णाः कम्पन्ते।
प्रश्न ७. उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूरयन्तु —
(Fill in the blanks with appropriate verb forms)
(क) शुकुरं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्) → जायते
(ख) मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा (पलाय्) → पलायते
(ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः (विभास्) → विभासन्ते
(घ) अहं देवं (वन्द्) → वन्दे
(ङ) त्वं किमर्थं (लज्ज्) → लज्जसे
(च) वयम् ईशं (सेव्) → सेवामहे
शब्दार्थाः (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|
| शृगालः | लोमड़ी | Fox |
| विपिनम् | जङ्गल | Forest |
| पिपासा | प्यास | Thirst |
| बुभुक्षा | भूख | Hunger |
| लभते | पाता है | Gets / Receives |
| श्रान्तः | थका हुआ | Tired |
| खिन्नः | दुःखी | Sad |
| स्वेदः | पसीना | Sweat |
| उत्पतति | कूदता है | Jumps |
| आम्लम् | खट्टा | Sour |
| द्राक्षाफलम् | अंगूर | Grapes |
| पलायते | भाग जाता है | Runs away |