Class 7 Sanskrit Chapter 8 हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः कक्षा 7 संस्कृत (दीपकम) के अष्टमः पाठः – “हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः” के अभ्यास (Question & Answers)
कक्षा 7 संस्कृत पाठ 8: हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः (अभ्यासकार्यम् / प्रश्नोत्तराणि)
१. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति वदन्तु लिखन्तु च —
(नीचे लिखे वाक्यों को पढ़कर ‘आम्’ (हाँ) अथवा ‘न’ (नहीं) लिखिए)
- (क) किं वयम् पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्मः ?
- उत्तरम्: आम् (हाँ, हम सब पृथ्वी की सन्तान हैं)
- (ख) किं रत्नम् अन्विष्यति ?
- उत्तरम्: न (नहीं, रत्न खुद किसी को नहीं ढूँढ़ता)
- (ग) किं शीलं श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति ?
- उत्तरम्: आम् (हाँ, अच्छा आचरण ही श्रेष्ठ आभूषण है)
- (घ) किं शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् ?
- उत्तरम्: आम् (हाँ, शरीर ही धर्म-पालन का पहला साधन है)
- (ङ) किं गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति ?
- उत्तरम्: आम् (हाँ, गुणों का हमेशा आदर होता है)
- (च) किं क्रियाशीलः एव विद्वान् भवति ?
- उत्तरम्: आम् (हाँ, जो आचरण में कर्मशील है, वही विद्वान् है)
- (छ) किम् अस्माभिः केवलं मनोरञ्जकानि वाक्यानि वक्तव्यानि ?
- उत्तरम्: न (नहीं, केवल मनोरंजक ही नहीं, हितकारी बातें भी कहनी चाहिए)
- (ज) यः सदा सुखम् इच्छति, किं सः विद्यां प्राप्नोति ?
- उत्तरम्: न (नहीं, सुख चाहने वाले को विद्या नहीं मिलती)
२. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(पाठ के आधार पर एक शब्द में उत्तर लिखिए)
- (क) आद्यं धर्मसाधनं किम् ?
- उत्तरम्: शरीरम् (शरीर)
- (ख) कीदृशं वचः मा ब्रूहि ?
- उत्तरम्: दीनम् (दीन/लाचार वचन)
- (ग) श्रेष्ठम् आभूषणं किम् अस्ति ?
- उत्तरम्: शीलम् (अच्छा आचरण)
- (घ) सर्वेषां मनुष्याणां माता का अस्ति ?
- उत्तरम्: भूमिः (पृथ्वी / भूमि)
- (ङ) रत्नानाम् अन्वेषणं के कुर्वन्ति ?
- उत्तरम्: ग्राहकाः (खरीदार/गुणग्राहक लोग)
३. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(पाठ के आधार पर पूर्ण वाक्य में उत्तर लिखिए)
- (क) कः विद्वान् अस्ति ?
- उत्तरम्: यः क्रियावान् पुरुषः अस्ति, सः विद्वान् अस्ति। (जो व्यवहार और आचरण में सक्रिय है, वही विद्वान् है।)
- (ख) गुणिषु पूजास्थानं किम् ?
- उत्तरम्: गुणिषु पूजास्थानं गुणाः सन्ति। (गुणवानों में पूजनीय उनके गुण ही होते हैं।)
- (ग) कः विद्यां न प्राप्नोति ?
- उत्तरम्: सुखार्थी विद्यां न प्राप्नोति। (सुख की इच्छा रखने वाला आलसी व्यक्ति विद्या प्राप्त नहीं कर पाता।)
- (घ) मनुष्यैः विद्याम् अर्थं च कथं साधयेत् ?
- उत्तरम्: मनुष्यैः क्षणशः विद्यां कणशः च अर्थं साधयेत्। (मनुष्यों को प्रत्येक क्षण से विद्या तथा प्रत्येक कण से धन का अर्जन करना चाहिए।)
- (ङ) कीदृशं वचनं दुर्लभम् ?
- उत्तरम्: हितकारकं मनोहारि च वचनं दुर्लभं भवति। (हितकारी और मन को प्रिय लगने वाले वचन दुर्लभ होते हैं।)
४. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु —
(रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न बनाइए)
- (क) शीलं परं भूषणम् ।
- प्रश्नः: किम् परं भूषणम् ?
- (ख) मनुष्याः पृथिव्याः सन्तानाः सन्ति ।
- प्रश्नः: मनुष्याः कस्याः सन्तानाः सन्ति ?
- (ग) गुणिषु लिङ्गं वयः च न महत्वपूर्णम् ।
- प्रश्नः: गुणिषु किम् वयः च न महत्वपूर्णम् ?
- (घ) हितकारकं मनोहारि च वचः दुर्लभं भवति ।
- प्रश्नः: हितकारकं मनोहारि च किम् दुर्लभं भवति ?
५. पाठस्य आधारेण उदाहरणानुसारं समुचितं मेलनं कुर्वन्तु —
(सही मिलान कीजिए)
| क-स्तम्भः | ख-स्तम्भः (सही मिलान) |
|---|---|
| (क) क्षणशः कणशश्चैव साधयेत् | विद्याम् अर्थं च |
| (ख) सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम् | शीलम् |
| (ग) रत्नं न अन्विष्यति, तत् | मृग्यते |
| (घ) आद्यं धर्मसाधनम् | शरीरम् |
| (ङ) हितकारकं मनोहारि च वचः | दुर्लभम् |
| (च) पूजास्थानम् | गुणाः |
६. पाठात् अधोलिखितानां पदानां समानार्थकपदानि चित्वा लिखन्तु —
(पाठ में से नीचे दिए गए पदों के पर्यायवाची शब्द चुनकर लिखिए)
- (क) सुतः \(\rightarrow\) पुत्रः
- (ख) प्रथमम् \(\rightarrow\) आद्यम्
- (ग) धनम् \(\rightarrow\) अर्थम्
- (घ) अवस्था \(\rightarrow\) वयः
- (ङ) वचनम् \(\rightarrow\) वचः
- (च) आचरणम् \(\rightarrow\) शीलम्
७. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु —
(रेखांकित पदों की विभक्ति बताइए)
- (क) माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः। \(\rightarrow\) षष्ठी विभक्तिः
- (ख) गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः। \(\rightarrow\) सप्तमी विभक्तिः
- (ग) शीलं परं भूषणम्। \(\rightarrow\) प्रथमा विभक्तिः
- (घ) क्षणशः कणशश्चैव विद्याम् अर्थं च साधयेत्। \(\rightarrow\) द्वितीया विभक्तिः
- (ङ) सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम्। \(\rightarrow\) प्रथमा विभक्तिः
- (च) हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः। \(\rightarrow\) प्रथमा विभक्तिः
८. यत्र अग्रे स्वरः अस्ति तत्र अनुस्वारस्य स्थाने ‘म्’ लिखित्वा वाक्यानि पुनः लिखन्तु —
(जहाँ आगे स्वर वर्ण हो, वहाँ अनुस्वार (dot) के स्थान पर ‘म्’ लिखकर वाक्य पुनः लिखिए)
- (क) न रत्नं अन्विष्यति ।
- उत्तरम्: न रत्नम् अन्विष्यति ।
- (ख) शरीरं आद्यं खलु धर्मसाधनम् ।
- उत्तरम्: शरीरम् आद्यं खलु धर्मसाधनम् ।
- (ग) वयं अद्यतनं पाठं पठामः ।
- उत्तरम्: वयम् अद्यतनं पाठं पठामः ।
- (घ) त्वं अस्माकं गृहं आगच्छ ।
- उत्तरम्: त्वम् अस्माकं गृहम् आगच्छ ।
- (ङ) अहं एकं प्रश्नं प्रष्टुम् इच्छामि ।
- उत्तरम्: अहम् एकं प्रश्नं प्रष्टुम् इच्छामि ।
- (च) गुणं अर्जयितुं अधिकं प्रयत्नं करोतु ।
- उत्तरम्: गुणम् अर्जयितुम् अधिकं प्रयत्नं करोतु ।